Komisja ds. Liturgii i Duszpasterstwa Liturgicznego

PRZYPOMNIENIE
W SPRAWIE PROKLAMACJI SŁOWA BOŻEGO
W CELEBRACJACH LITURGICZNYCH

 

 

POBIERZ tekst:

doc pdf

 

Głoszenie słowa Bożego zawsze było otaczane w Kościele najwyższym szacunkiem. Także dziś wyznajemy z wiarą: „Gdy w Kościele czyta się Pismo Święte, sam Bóg przemawia do swego ludu, a Chrystus obecny w swoim słowie, zwiastuje Ewangelię” (OWMR 29). Przekonanie o obecności Boga w głoszonym słowie pociąga za sobą troskę o wszystkie szczegóły związane z jego celebracją. Sługa Boży Jan Paweł II w liście apostolskim napisanym z okazji 25-lecia Konstytucji o Liturgii przypomina każdej wspólnocie gromadzącej się na celebrację liturgiczną konkretne wymagania: „Chrystus jest obecny w swoim Słowie, głoszonym w zgromadzeniu; ono to, wyjaśniane w homilii, powinno być słuchane z wiarą i przyswojone na modlitwie. To wszystko powinno objawiać się w godnym wyglądzie księgi i miejsca głoszenia Słowa Bożego, w postawie lektora, w jego świadomości, że jest rzecznikiem Boga wobec braci” (nr 7).

Komisja Liturgiczna archidiecezji krakowskiej pragnie pomóc wszystkim duszpasterzom dostosować praktykę głoszenia słowa Bożego w celebracjach liturgicznych do aktualnych wymagań Kościoła. Są one zamieszczone we Wprowadzeniu teologiczno-pastoralnym do lekcjonarza mszalnego (skrót: WLM), w Ogólnym Wprowadzeniu do Mszału Rzymskiego (skrót: OWMR) i uzupełniane w później wydanych dokumentach dotyczących sprawowania liturgii. W świetle tych wskazań chcemy spojrzeć na sytuację panującą w naszych parafiach, aby troska o właściwy sposób głoszenia słowa Bożego znalazła wyraz w ewentualnych korektach istniejących zwyczajów. Jest to zaproszenie do współpracy skierowane do duszpasterzy. Tekst zawiera wiele pytań. Stawiamy je również dlatego, by lepiej rozeznać, jakie sprawy rozwijają się pomyślnie oraz które zalecenia Kościoła napotykają na szczególne trudności w praktyce życia. Prosimy o zgłaszanie swoich uwag i dzielenie się własnym doświadczeniem troski o godną proklamację słowa Bożego w celebracjach liturgicznych.

Całość tej problematyki została ujęta w trzech działach: 1 – Miejsce głoszenia słowa Bożego i księgi, którymi posługuje się Kościół w sprawowaniu tej posługi; 2 – Osoby spełniające świętą czynność głoszenia słowa Bożego; 3 – Sposób celebracji liturgii słowa.

Miejsce głoszenia słowa Bożego i księgi temu służące

Pierwszy temat, który pragniemy poddać pod refleksję, dotyczy ambony, lekcjonarza i Ewangeliarza. W dokumentach Kościoła znajdujemy konkretne wskazania dotyczące miejsca głoszenia słowa Bożego oraz ksiąg, które są przeznaczone do tej celebracji.

Dokumenty Kościoła

Miejsce głoszenia słowa Bożego (WLM 32-34; OWMR 309)

32. „We wnętrzu kościoła winno się znajdować miejsce podwyższone, stałe, dogodne i okazałe, odpowiadające godności słowa Bożego. Powinno jasno przypominać wiernym, że we Mszy świętej zostaje przygotowany tak stół słowa Bożego jak i stół Ciała Chrystusowego, winno wreszcie stanowić skuteczną pomoc dla wiernych w uważnym słuchaniu podczas liturgii słowa. Należy więc starannie przemyśleć, w zależności od struktury każdego kościoła, odpowiednie ustawienie ambony oraz jej związek z ołtarzem.

33. Ambona winna być odpowiednio przyozdobiona stosownie do swojej struktury na sposób stały lub zależnie od okoliczności, przynajmniej w dniach uroczystych. Ponieważ ambona jest miejscem, z którego usługujący głoszą słowo Boże, z natury swojej winna być zarezerwowana dla czytań, psalmu responsoryjnego i paschalnego orędzia. Homilia zaś i modlitwa wiernych mogą być wygłaszane z ambony z racji ich ścisłego związku z całą liturgią słowa. Jest natomiast rzeczą mniej odpowiednią, aby na ambonę wchodzili inni usługujący, na przykład komentator, kantor lub prowadzący śpiew.

34. Aby ambona mogła dogodnie służyć do sprawowania obrzędów winna być obszerna, skoro niekiedy musi się zmieścić na niej kilku usługujących. Należy także zadbać o to, aby lektorzy mieli na ambonie oświetlenie wystarczające do czytania tekstu i by w razie potrzeby mogli skorzystać ze współczesnych środków technicznych zapewniających wiernym dobrą słyszalność”.

OWMR 309. „Godność słowa Bożego wymaga, by w kościele było ono głoszone z miejsca, na którym w czasie Liturgii słowa spontanicznie skupia się uwaga wiernych. Z zasady winna to być stała ambona, a nie zwykły, przenośny pulpit. Ambona odpowiednio wkomponowana we wnętrze kościoła powinna być tak umieszczona, by czytający i mówiący byli dobrze widziani i słyszani przez wiernych. Z ambony wykonuje się jedynie czytania, psalm responsoryjny oraz orędzie wielkanocne; można też stąd wygłaszać homilię i intencje modlitwy powszechnej. Godność ambony wymaga, aby wstępował na nią tylko sługa słowa. Przed oddaniem do użytku liturgicznego nowej ambony należy ją pobłogosławić zgodnie z obrzędem zamieszczonym w Rytuale Rzymskim”.

Księgi służące do głoszenia słowa Bożego podczas liturgii (WLM 35-37; OWMR 359)

35. „Księgi, z których bierze się czytania słowa Bożego, usługujący, wykonywane przez nich czynności, miejsca i inne rzeczy – wszystko to budzi u uczestników pamięć o obecności Boga przemawiającego do swojego ludu. Należy więc zadbać i o to, aby księgi będące w czynności liturgicznej znakami i symbolami nadziemskiej rzeczywistości, były naprawdę godne, ozdobne i piękne.

36. Ponieważ zwiastowanie orędzia Ewangelii zawsze stanowi szczyt liturgii słowa, tradycja liturgiczna tak zachodnia jak i wschodnia podtrzymywała stale pewne rozróżnienie między księgami czytań. Księgę Ewangelii sporządzano z wielką starannością, przyozdabiano i otaczano oznakami czci w odróżnieniu od innej czy innych ksiąg czytań. Ze wszech miar wypada więc, aby i w naszych czasach w katedrach i przynajmniej w większych i liczniejszych parafiach i kościołach były pięknie przyozdobiony Ewangeliarz oddzielny od księgi innych czytań. Ewangeliarz ten przekazuje się diakonowi podczas święceń oraz nakłada się na głowę elekta i podtrzymuje nad nią w obrzędzie święceń biskupa.

37. Z racji godności słowa Bożego księgi czytań używane przy sprawowaniu liturgii winny się odróżniać od innych pomocy pastoralnych, na przykład broszur służących wiernym do przygotowywania czytań lub do osobistej medytacji”.

OWMR 349. „W szczególny sposób należy dbać o to, aby księgi liturgiczne, zwłaszcza Ewangeliarz i lekcjonarz, służące do głoszenia słowa Bożego i z tego powodu otaczane szczególnym szacunkiem, podczas sprawowania liturgii były znakami i symbolami rzeczywistości nadprzyrodzonej, a więc odznaczały się poważnym i pięknym wyglądem”.

Praktyka duszpasterska

Każdy proboszcz i rektor kościoła powinien ocenić, czy ambona znajdująca się  w powierzonym mu kościele jest godnym i czytelnym znakiem głoszenia słowa Bożego, a także czy księgom liturgicznym okazywany jest należny szacunek. W szczególny sposób należy zwrócić uwagę na następujące sprawy:

a. Odróżnianie pulpitu od ambony. Nie może być w kościele dwóch miejsc głoszenia słowa Bożego. Przejrzystość znaku wymaga, aby słowo Boże było proklamowane zawsze z jednego miejsca. Tak było w historii, takie wymaga są również dzisiaj: „W czasie sprawowania Mszy świętej z ludem czytania należy wykonywać zawsze z ambony” (WLM 16). Nikt z uczestników liturgii nie powinien mieć wątpliwości, gdzie w kościele jest ambona. Jeśli w prezbiterium znajduje się również pulpit, należy go wykorzystywać tylko do ogłoszeń, komentarzy lub prowadzenia śpiewu przez kantora. Pulpitu nie wyróżniamy kwiatami czy inną formą dekoracji. Przed amboną można umieścić kwiaty. Należy również stosować odpowiednią terminologię. Miejsce głoszenia słowa Bożego w czasie liturgii powinno być nazywane amboną, a nie pulpitem. Z kolei pulpit nie może pełnić roli ambony. Jeżeli w starszych kościołach istnieje również dawna „ambona”, sugeruje się nazywać ją kazalnicą. Może ona nadal służyć do wygłaszania kazań, np. kazań pasyjnych. Trzeba jednak odstępować od nazywania jej amboną, gdyż w kościele powinna być tylko jedna ambona.

b. Relacja ambony do ołtarza. Ambona powinna być umieszczona w takim miejscu, aby stojący na niej byli widoczni dla zgromadzonych wiernych i by mieli z nimi jak najlepszy kontakt wzrokowy. W głoszeniu słowa Bożego ważną rolę odrywa bowiem także spotkanie z człowiekiem, a nie tylko przekaz treści. Zaleca się więc, aby ambona była wysunięta do przodu, w stronę wiernych. Powinna być ona umieszczona w takim miejscu, aby osoby, które przy niej posługują, nie musiały przechodzić z jednej strony kościoła na drugą. Dlatego lepszym rozwiązaniem praktycznym jest umieszczenie ambony po tej stronie ołtarza, na której znajduje się mszał. Wtedy lektorzy i psałterzyści zajmują w prezbiterium miejsce po jednej stronie, a posługujący przy ołtarzu ministranci po drugiej stronie. Dobrze byłoby, aby ambona nie była „przyklejona” do ołtarza. Takie rozwiązanie utrudnia okadzenie ołtarza, a ambona staje się znakiem mało wyraźnym.

c. Symbole umieszczane na ambonie. Zgodnie z dawną tradycją można umieszczać na ambonie symbole religijne. Należy dobrze przemyśleć dobór tych symboli, aby jak czytelniej wyrażały misterium, które się w tym miejscu dokonuje. Jest to misterium spotkania Boga z człowiekiem w słowie, dokonujące się w mocy Ducha Świętego. Jeżeli na ambonie nie ma symboli, zaleca się przykryć ją welonem, w kolorze odpowiadającym liturgii danego dnia.

d. Miejsce w zakrystii dla lekcjonarzy i Ewangeliarza. Księgi te nazywamy świętymi i w taki też sposób należy je traktować. Powinny być piękne i zadbane, a w zakrystii należy przeznaczyć dla nich osobne miejsce. Codzienne ich używanie może sprawić, że są one traktowane jak zwykłe książki. Dlatego należy stale przypominać o ich wyjątkowych charakterze i troszczyć się o nie. Godna zalecenia jest stosowana w niektórych parafiach praktyka, że w wyznaczonym miejscu w zakrystii znajduje się lekcjonarz z czytaniami na dany dzień, aby lektorzy mogli sobie jeszcze raz przeczytać tekst.

e. Czytać słowo Boże z księgi liturgicznej. W ostatnim czasie wydrukowany został Ewangeliarz w języku polskim. Umożliwiło to przeżywanie bardziej uroczystej procesji wejścia oraz procesji przed proklamacją Ewangelii. Ewangeliarz należy do najbardziej wyróżnionych ksiąg liturgicznych. Powinien być w każdym kościele i z niego należy odczytywać Ewangelię, przynajmniej w czasie bardziej uroczystych celebracji. Również pozostałe czytania powinny być odczytywane w księgi liturgicznej. Należy stanowczo sprzeciwiać się pojawiającej się gdzieniegdzie praktyce czytania przez lektorów słowa Bożego w kartki. „Godność słowa Bożego wymaga, aby czytający posługiwał się zawsze Lekcjonarzem mszalnym, a nie kartką z tekstem czytania” (Wskazania Episkopatu Polski z 9 marca 2005 roku po ogłoszeniu nowego wydania Ogólnego Wprowadzenia do Mszału Rzymskiego, 12, skrót: Wskazania).

Osoby spełniające świętą czynność głoszenia słowa Bożego

Drugie pytanie, które chcemy sobie postawić w refleksji nad proklamacją słowa Bożego w liturgii, dotyczy osób spełniających tę świętą czynność. Również w tej sprawie znajdujemy w dokumentach Kościoła konkretne wskazania, które należy wprowadzać w życie. Mamy w tym względzie jeszcze wiele do zrobienia.

Dokumenty Kościoła

Posługa przewodniczącego w liturgii słowa (WLM 38-43; OWMR 59)

38. „Przewodniczący liturgii słowa, chociaż sam jest słuchaczem słowa Bożego głoszonego przez innych, pozostaje zawsze pierwszą osobą, której zostało powierzone zadanie głoszenia słowa i dzielenia się z wiernymi, szczególnie w homilii, ukrytym w słowie duchowym pokarmem. Sam lub przy pomocy innych troszczy się on o zapewnienie odpowiedniego sposobu czytania słowa Bożego, z reguły jednakże pozostawia sobie opracowanie pewnych wyjaśnień mających na celu uważne słuchanie słowa przez wiernych, a zwłaszcza przygotowanie homilii, która ma im ułatwić owocne przyjęcie słowa Bożego.

39. Konieczną jest rzeczą, aby przede wszystkim ten, kto ma przewodniczyć liturgii, doskonale znał strukturę Lekcjonarza, by umiał pobudzać serca wiernych do przyjęcia owoców słowa Bożego. Trzeba, aby przez modlitwę i studium widział powiązanie między różnymi tekstami liturgii słowa, tak by wierni w świetle porządku czytań właściwie pojmowali  misterium Chrystusa i Jego zbawcze dzieło.

40. Przewodniczący winien chętnie korzystać z zaproponowanych w Lekcjonarzu możliwości wyboru czytań, odpowiedzi, psalmów responsoryjnych, aklamacji przed Ewangelią, ale winien to czynić w porozumieniu z wszystkimi zainteresowanymi i z uwzględnieniem zdania wiernych w tym, co do nich należy.

41. Przewodniczący zgromadzenia wykonuje właściwą sobie funkcję i posługę słowa Bożego także wtedy, gdy wygłasza homilię. Przez nią prowadzi swych braci do głębszego rozumienia Pisma Świętego, otwiera dusze wiernych na dziękczynienie za wielkie dzieła Boże, podtrzymuje wiarę obecnych w słowo, które w sprawowaniu liturgii przez Ducha Świętego staje się sakramentem, przygotowuje ich do owocnego przyjęcia Komunii  świętej, wzywa do podjęcia wymagań życia chrześcijańskiego.

42. Do przewodniczącego należy niekiedy zadanie wprowadzenia wiernych w liturgię słowa przez odpowiednie wyjaśnienia przed czytaniami. Wyjaśnienia te zapewne pomogą zgromadzeniu do lepszego słuchania słowa Bożego; budzą bowiem wewnętrzną postawę wiary i dobrej woli. Funkcję tę może przewodniczący powierzyć także innym osobom, na przykład diakonowi lub komentatorowi.

43. Przewodniczący, kierując modlitwą powszechną i w miarę możności wiążąc jej wstępną zachętę i końcową modlitwę z czytaniami i homilią danej celebracji, prowadzi wiernych do liturgii eucharystycznej”.

OWMR 59. „Na podstawie tradycji wykonywanie czytań nie jest funkcją przewodniczącego, ale usługujących. Czytania więc wykonuje lektor, Ewangelię zaś diakon lub, w razie jego nieobecności, inny kapłan. Jeśli jednak nie ma diakona ani innego kapłana, Ewangelię winien odczytać sam kapłan celebrujący; jeśli brak odpowiedniego lektora, kapłan celebrans powinien wykonać także inne czytania. Ten, kto czyta, po każdym czytaniu wykonuje aklamację, na którą zgromadzony lud odpowiada, oddając cześć Bożemu słowu przyjętemu z wiarą i wdzięcznym sercem”.

 

Zadania diakona, lektora, psałterzysty i komentatora w liturgii słowa (WLM 49-57)

49. „Tradycja liturgiczna powierza funkcję czytania urywków biblijnych we Mszy Świętej usługującym: lektorom i diakonom. Gdy nie ma diakona lub innego kapłana, sam celebrans odczytuje Ewangelię, a w razie nieobecności lektora – wszystkie czytania.

50. Do diakona w mszalnej liturgii słowa należy odczytywanie Ewangelii, a w razie potrzeby wygłaszanie homilii oraz podawanie ludowi intencji modlitwy powszechnej.

51. «W sprawowaniu Eucharystii lektor posiada właściwą sobie funkcję, którą on sam powinien w zasadzie wypełniać, chociażby byli usługujący wyższego stopnia». Należy mieć w poszanowaniu posługę lektora powierzoną obrzędem liturgicznym. Jeśli są lektorzy ustanowieni, winni wykonywać przysługującą im funkcję, przynajmniej w niedziele i święta, zwłaszcza w czasie głównej Mszy świętej. Można im będzie także powierzyć obowiązek służenia pomocą w ułożeniu liturgii słowa, a w razie potrzeby przygotowania innych wiernych, którzy na mocy czasowego upoważnienia wykonują czytania we Mszy Świętej.

52. Zgromadzenie liturgiczne potrzebuje lektorów, chociażby nie zostali do tej funkcji ustanowieni. Należy się więc starać o to, aby były pewne odpowiednie osoby świeckie, gotowe do wykonywania tej posługi. Jeżeli jest więcej lektorów i istnieje potrzeba kilku czytań wypada rozdzielić je między nich.

53. We Mszach bez diakona wygłaszanie intencji modlitwy powszechnej, zwłaszcza jeśli mają być śpiewane, należy powierzyć kantorowi albo lektorowi albo komuś innemu.

54. Inny kapłan, diakon i lektor ustanowiony do pełnienia właściwej mu posługi, gdy wstępują na ambonę celem czytania słowa Bożego w Mszy świętej z ludem, winni być ubrani w przysługującą im szatę liturgiczną. Ci zaś, którzy pełnią posługę lektora jednorazowo lub nawet stale, mogą wstępować na ambonę w codziennym stroju, z zachowaniem jednak różnych zwyczajów miejscowych.

55. «Jest rzeczą konieczną, aby lektorzy wykonujący swoją posługę, choćby nie zostali ustanowieni specjalnym obrzędem, byli naprawdę odpowiedni i starannie przygotowani, a to w tym celu, ażeby wierni, słuchając czytań słowa Bożego, rozbudzali w sobie żywe i serdeczne umiłowanie Pisma Świętego». Przygotowanie to winno być przede wszystkim duchowe, ale konieczne jest także przygotowanie techniczne. Duchowe przygotowanie zakłada formację przynajmniej w dwóch dziedzinach: biblijnej i liturgicznej. Formacja biblijna zmierza do tego, aby lektorzy potrafili zrozumieć czytania w ich własnym kontekście oraz w świetle wiary pojmować istotną treść orędzia objawienia. Formacja liturgiczna winna zapewnić lektorom pewną znajomość sensu struktury liturgii słowa oraz związków między liturgią słowa i liturgią eucharystyczną. Przygotowanie techniczne ma na celu przyswojenie lektorom umiejętności publicznego czytania zarówno żywym głosem jak i przy pomocy współczesnych urządzeń nagłaśniających.

56. Do psałterzysty, czyli śpiewaka psalmu, należy śpiewanie w sposób responsoryjny lub ciągły psalmu albo innej pieśni biblijnej, graduału i Alleluja, a także innych śpiewów między czytaniami. Może on zależnie od okoliczności intonować Alleluja i werset. Ze wszech miar wypada, aby w każdej wspólnocie kościelnej były osoby świeckie zdolne do wypełniania funkcji psałterzysty, a więc odznaczające się umiejętnością śpiewania psalmów, prawidłową wymową i dykcją. To, co wyżej zostało powiedziane o formacji lektorów, odnosi się także do śpiewających psalm.

57. Również komentator, który z odpowiedniego miejsca podaje zgromadzeniu wiernych stosowne wyjaśnienia i zachęty, jasne, zwięzłe i przejrzyste, starannie przygotowane, z zasady na piśmie, i wcześniej sprawdzone przez celebransa, wykonuje prawdziwą posługę liturgiczną”.

Praktyka duszpasterska

Jak wygląda nasza praktyka duszpasterska w tym względzie? Jakie działania należy podjąć w parafii i w diecezji, aby wszystkie posługi i funkcje, które przewiduje Kościół w liturgii słowa, były podejmowane przez odpowiednio przygotowane osoby? Oto kilka propozycji:

a. Przewodniczący liturgii słowa. Jego zadanie jest wielorakie. Nie ogranicza się do przygotowania i wygłoszenia homilii. Obejmuje również troskę o godne celebrowanie całej liturgii słowa, a więc także przygotowanie odpowiednich osób do czytań, śpiewów, komentarzy i wezwań modlitwy powszechnej.

b. Lektor. Dokumenty Kościoła poświęcają wiele uwagi lektorom. Domagają się, aby ci lektorzy byli, gdyż mają swoją własną funkcję liturgiczną i aby byli odpowiednio przygotowani. W ostatnich czterdziestu latach, od kiedy świeccy zostali zaproszeni do czytania słowa Bożego w liturgii, wiele się w tej sprawie dokonało. Systematycznie odbywają się kursy lektorskie dla młodzieży i w wielu parafiach czytają lekcję również ludzie dorośli. Z tą piękną praktyką współistnieje również inna, w której czytanie lekcji powierza się małym dzieciom lub też zadania lektora wykonuje kapłan choć w kościele jest kilkaset ludzi dorosłych.

c. Archidiecezjalna Szkoła Lektora. Ksiądz Kardynał, metropolita krakowski, powołał do istnienia Archidiecezjalną Szkołę Lektora, zapraszając do niej dorosłych mężczyzn i kobiety. Komisja Liturgiczna przygotowała odpowiednie Ratio formationis, które ukazuje znaczenie funkcji i posługi lektora oraz określa sposób formacji kandydatów do tej służby. Wraz z tą nową inicjatywą, podjętą w diecezji, powinna iść nowa gorliwość duszpasterzy w parafii, aby ukazywać ważną rolę wiernych świeckich w przekazywaniu wszystkim zgromadzonym słowa Bożego. Dekret Księdza Kardynała oraz tekst Ratio formationis zostały zamieszczone w „Biuletynie duszpasterskim” (październik i listopad 2010).

d. Psałterzysta i komentator. Wśród osób, które powinny być zaangażowanie w celebrację liturgii słowa, dokumenty Kościoła wymieniają również psałterzystę i komentatora. Wydaje się, że są to funkcje najrzadziej spełniane przez wiernych świeckich w czasie celebracji liturgii. Szczególnie mocno odczuwa się brak psałterzystów, śpiewających psalm responsoryjny. Zachęcamy duszpasterzy, aby podejmowali ciągle nowe wysiłki w odszukiwaniu tych mężczyzn i kobiet, których Bóg obdarzył pięknym głosem i powołał do służenia nim braciom. Mamy również nadzieję, że w przyszłości obok Szkoły Lektora, rozwinie się w diecezji również Szkoła Psałterzysty.

e. Odczytujący wezwania modlitwy powszechnej. Zadanie to powierzone jest diakonom.  Należy również do funkcji lektora. Czyta on słowo Boże i wypowiada intencje modlitewne ludu Bożego. Mogą je spełniać również inne osoby. Jest to także prawdziwa funkcja liturgiczna i to dotycząca tak pięknej służby jaką jest modlitwa. Należy dążyć do tego, aby „posługa modlitwy” powierzona w liturgii wiernym świeckim, rozwijała się systematycznie pod kierunkiem pasterzy. Temat ten będzie podejmowany w Szkole Lektora, gdyż jej to jedna z jego funkcji. Lektorzy pobłogosławieni do czytania słowa Bożego i przygotowani również do prowadzenia osób odczytujących wezwania modlitwy powszechnej, mogą się przyczynić do ożywienia tej funkcji liturgiczne w parafii.

Sposób celebracji liturgii słowa

Trzecim wielkim obszarem naszej refleksji jest sposób celebracji liturgii słowa. Każdy szczegół ma tu swoje znaczenie i trzeba o niego zadbać. Wspólnota, która sprawuje liturgię słowa zgodnie z przepisami Kościoła, daje świadectwo wiary w obecność i działanie Chrystusa. Trzeba więc znać te wskazania Kościoła i wprowadzać je w życie.

Dokumenty Kościoła

Czytania biblijne (WLM 12-18)

12. „W sprawowaniu Mszy świętej nie może brakować czytań biblijnych ani śpiewów zaczerpniętych z Pisma Świętego; nie wolno ich ani skracać, ani też, co byłoby jeszcze poważniejszym zniekształceniem, zastępować żadnymi tekstami niebiblijnymi. Przez swoje słowo bowiem przekazane na piśmie «Bóg przemawia do swego ludu», natomiast lud Boży przez długotrwałe korzystanie z Pisma Świętego pod wpływem światła wiary staje się posłuszny Duchowi Świętemu oraz zdolny do tego, aby życiem i postępowaniem dawać o Chrystusie świadectwo wobec świata.

13. Odczytanie Ewangelii stanowi szczyt liturgii słowa, do którego przygotowują zgromadzenie inne czytania, wykonywane w tradycyjnym porządku, przebiegającym od Starego do Nowego Testamentu.

14. Sam sposób, w jaki lektorzy czytają: głośno, wyraźnie i mądrze, przyczynia się przede wszystkim do właściwego przekazania zgromadzeniu słowa Bożego przez czytania. Czytania wzięte z zatwierdzonych wydań, zgodnie z właściwością różnych języków, mogą być śpiewane, w taki jednak sposób, aby śpiew nie zaciemniał słów, lecz raczej je uwydatniał. Jeśli wypadnie śpiewać je w języku łacińskim, należy zastosować melodie podane w Porządku śpiewów mszalnych.

15. Mogą być stosowane w liturgii słowa krótkie i przejrzyste zachęty przed czytaniami, zwłaszcza przed pierwszym. Trzeba mieć na uwadze ich formę literacką: powinny one być proste, wierne tekstowi, krótkie, starannie przygotowane oraz dostosowane do sposobu, w jaki tekst ma być odczytany.

16. W czasie sprawowania Mszy świętej z ludem czytania należy wykonywać zawsze z ambony.

17. Wśród obrzędów liturgii słowa należy szczególnie zaznaczyć cześć okazywaną czytaniu Ewangelii. Jeżeli jest Ewangeliarz, który w obrzędach wstępnych został przyniesiony procesjonalnie przez diakona lub lektora, jest rzeczą bardzo odpowiednią, aby został wzięty z ołtarza przez diakona lub, gdy go nie ma, przez prezbitera i aby został przyniesiony do ambony w procesji, w której przed diakonem lub prezbiterem idą usługujący ze świecami i kadzidłem lub jeśli jest taki zwyczaj, z innymi oznakami czci. Wierni stoją i wykonując aklamacje na cześć Pana, oddają hołd księdze Ewangelii.

Diakon mający odczytać Ewangelię, pochylony przed celebransem, prosi o błogosławieństwo i otrzymuje je. Kiedy zaś nie ma diakona, prezbiter pochylony przed ołtarzem modli się po cichu słowami: Wszechmogący Boże, oczyść serce i wargi moje...

Ten, kto odczytuje Ewangelię, z ambony pozdrawia stojący lud, zapowiada tytuł czytania, czyniąc znak krzyża na księdze, na czole, ustach i piersi, następnie, jeśli używa się kadzidła, okadza księgę oraz wygłasza Ewangelię. Po jej odczytaniu całuje księgę, wypowiadając po cichu przepisane słowa. Jest rzeczą wskazaną, aby pozdrowienie, zapowiedź tytułu Słowa Ewangelii według świętego N. oraz aklamacja Oto słowo Pańskie na końcu były śpiewane, by zgromadzenie mogło również odpowiedzieć śpiewem, choćby Ewangelia była tylko czytana. W ten sposób zgromadzenie oddaje cześć słowu Bożemu, przyjmowanemu z wiarą i w duchu dziękczynienia”.

Psalm responsoryjny (WLM 19-22, Wskazania 14)

19. „Psalm responsoryjny, zwany także graduałem, będąc "integralną częścią liturgii słowa", ma wielkie znaczenie liturgiczne i pastoralne. Dlatego też wierni powinni być ustawicznie pouczani o przyjmowaniu słowa Boga przemawiającego w psalmach oraz o tym, jak psalmy stają się modlitwą Kościoła. Można to będzie z pewnością łatwiej osiągnąć, "gdy duchowieństwo dołoży starania, aby zdobyć głębsze zrozumienie psalmów zgodnie z sensem, w jakim są one śpiewane w liturgii, i gdy wierni otrzymują na ten temat odpowiednią katechezę". Pewną pomocą mogą tu być krótkie wyjaśnienia wskazujące na motywy wyboru danego psalmu oraz na związek psalmu i refrenu z czytaniami.

20. Psalm responsoryjny winien być z zasady śpiewany. Można stosować dwa sposoby śpiewania psalmu po pierwszym czytaniu: sposób responsoryjny i sposób ciągły. Sposób responsoryjny, któremu w miarę możności należy przyznać pierwszeństwo, polega na tym, że psałterzysta lub kantor wypowiada wersety psalmu, całe zaś zgromadzenie uczestniczy przez powtarzanie odpowiedzi /responsum/. Sposób ciągły polega na tym, że cały fragment psalmu jest śpiewany bez odpowiedzi ze strony wspólnoty, która tylko słucha śpiewu, albo przez psałterzystę lub kantora, albo przez wszystkich razem.

21. Śpiew psalmu albo nawet samej odpowiedzi wielce dopomaga do uchwycenia duchowego znaczenia psalmu oraz ułatwia rozmyślanie nad jego treścią.

W każdej kulturze należy wykorzystać wszystkie środki sprzyjające ożywieniu śpiewu zgromadzenia, a także stosować możliwości przewidziane w Lekcjonarzu odnośnie do odpowiedzi na różne okresy liturgiczne.

22. Jeśli nie śpiewa się psalmu po czytaniu, należy go recytować w sposób sprzyjający rozważaniu słowa Bożego. Psałterzysta lub kantor śpiewają lub recytują psalm responsoryjny na ambonie”.

Wskazania (14). „Psalm może wykonywać mężczyzna lub kobieta. Jest to proklamacja słowa Bożego – co czyni jedna osoba – więc nie należy tego śpiewu powierzać scholi ani chórowi. Czytań ani psalmu responsoryjnego, w których zawiera się słowo Boże, nie wolno zastępować innymi tekstami, nie biblijnymi”.

Aklamacja przed czytaniem Ewangelii (WLM 23, Wskazania 15)

23. „Także Alleluja lub odpowiednio do okresu liturgicznego werset przed Ewangelią jest samoistnym obrzędem czy też aktem, poprzez który zgromadzenie wiernych przyjmuje Pana mającego do niego przemawiać, pozdrawia Go oraz wyraża śpiewem swoją wiarę.

Aklamacja Alleluja i werset przed Ewangelią winny być śpiewane podczas gdy wszyscy stoją. Nie tylko jednak kantor, który intonuje, lub tylko schola, lecz cały lud winien jednogłośnie śpiewać”.

Wskazania (15). „Aklamacja przed Ewangelią… nie jest głoszeniem słowa Bożego do zgromadzonych wiernych, lecz radosnym śpiewem wspólnoty skierowanym do Chrystusa. Powinna więc wykonywać ją schola lub kantor albo organista, włączając w śpiew całe zgromadzenie. Jeśli nie śpiewa się Alleluja lub wersetu przed Ewangelią, można je opuścić”.

Proklamacja Ewangelii (OWMR 133, Wskazania 18-19.21-22)

OWMR (133). Po odśpiewaniu aklamacji przed Ewangelią „uczestnicy zwracają się w stronę ambony, okazując szczególną cześć dla Ewangelii Chrystusa”.

Wskazania (18). „Proklamujący Ewangelię, po jej odczytaniu, nie unosi Ewangeliarza i nie ukazuje go wiernym w czasie wypowiadania aklamacji: Oto słowo Pańskie. Słowo zostało wygłoszone i żyje teraz w ludzkich sercach”.

Wskazania (19). „Po proklamacji Ewangelii można odśpiewać: Alleluja lub: Chwała Tobie, słowo Boże. Taki śpiew zaleca się w uroczystych celebracjach. Nie śpiewa się wtedy wersetu z Pisma Świętego, lecz samą aklamację”.

Wskazania (21). „Po odczytaniu Ewangelii Ewangeliarz można zanieść na stosowne i godne miejsce (zob. OWMR 175, a także 117 i 139 oraz 306)”.

Wskazania (22). „Tam, gdzie zachował się zwyczaj śpiewania pieśni do Ducha Świętego przed czytaniami lub przed homilią, można ją wykonać właśnie w tym miejscu liturgii słowa. Tam, gdzie nie było takiego zwyczaju, nie należy wprowadzać śpiewu pieśni do Ducha Świętego przed homilią”.

Homilia (WLM 24-27)

24. „Homilia, w której w ciągu roku liturgicznego, na podstawie tekstu świętego, wykłada się tajemnice wiary i zasady chrześcijańskiego życia, stanowi część liturgii słowa; począwszy od ogłoszenia Konstytucji liturgicznej Soboru Watykańskiego II często była ona zalecana, a w niektórych przypadkach jest nakazana. Homilia, którą z zasady winien wygłaszać przewodniczący zgromadzenia, zmierza w sprawowaniu Mszy świętej do tego, by głoszone słowo Boże wraz z liturgią eucharystyczną stawało się "zwiastowaniem przedziwnych dzieł Bożych w dziejach zbawienia, czyli w misterium Chrystusowym". Albowiem paschalne misterium Chrystusa, głoszone w czytaniach i homilii, urzeczywistnia się przez ofiarę Mszy świętej. Chrystus zaś jest zawsze obecny i działa w przepowiadaniu swojego Kościoła.

Homilia więc, będąc wyjaśnieniem słowa Pisma Świętego, który zostało odczytane, czy też jakiegoś tekstu liturgicznego, winna prowadzić wspólnotę wiernych do czynnego sprawowania Eucharystii, tak "aby zachowywali w życiu, co otrzymali przez wiarę". Dzięki temu żywemu wykładowi zarówno odczytane słowo Boże jak i liturgiczne obrzędy Kościoła mogą osiągnąć większą skuteczność, jeżeli homilia jest prawdziwie owocem rozmyślania, jeśli jest dobrze przygotowana, niezbyt długa ani zbyt krótka i jeśli jest skierowana do wszystkich obecnych, także do dzieci i ludzi niewykształconych.

We Mszy świętej koncelebrowanej homilię wygłasza z zasady główny celebrans albo jeden z koncelebransów.

25. W określonych dniach, mianowicie w niedziele i obowiązujące święta, także we Mszach sprawowanych wieczorem poprzedniego dnia, homilia winna być wygłaszana we wszystkich Mszach świętych odprawianych z udziałem ludu. Homilię należy wygłaszać także we Mszach z udziałem dzieci i małych grup specjalnych.

Bardzo zaleca się głoszenie homilii w dni powszednie Adwentu, Wielkiego Postu i Okresu Wielkanocnego, gdy wierni regularnie uczestniczą we Mszy świętej, a także w inne święta i przy okazjach, w których lud liczniej gromadzi się w kościele.

26. Kapłan celebrujący wygłasza homilię przy krześle, stojąc lub siedząc, albo na ambonie.

27. Należy odpowiednio odróżnić od homilii krótkie ogłoszenia, podane ludowi, które winny mieć miejsce po modlitwie po Komunii.

Milczenie (WLM 28)

28. „Liturgia słowa winna być tak sprawowana, aby sprzyjała medytacji; trzeba więc starannie unikać wszelkiego pośpiechu, który by utrudniał skupienie. Dialog między Bogiem i ludźmi, odbywający się pod natchnieniem Ducha Świętego, wymaga krótkich chwil ciszy, dostosowanych do potrzeb zgromadzenia, aby wierni mogli przyjąć do serca słowo Boże i przygotować na nie odpowiedź przez modlitwę.

Owe chwile ciszy w liturgii słowa można z pożytkiem zachować na przykład przed rozpoczęciem samej liturgii słowa, po pierwszym i drugim czytaniu, wreszcie po homilii”.

Wyznanie wiary (WLM 29, Wskazania 24-25)

29. „Symbol, czyli wyznanie wiary, które winno być odmawiane zgodnie z przepisami, zmierza w sprawowaniu Mszy świętej do tego, aby lud wyraził zgodę i odpowiedź na słowo Boże, usłyszane w czytaniach i homilii, oraz w formie zatwierdzonej przez Kościół przypomniał sobie zasady wiary, zanim zacznie sprawować w Eucharystii tajemnicę wiary”.

Wskazania (24). „Zachowujemy tradycyjną formę wyznania wiary w niedziele i uroczystości. Jest nią symbol nicejsko-konstantynopolitański. Zgodnie z nowym Missale Romanum: „W miejsce symbolu nicejsko-konstantyno­politańs­kiego, zwłaszcza w czasie Wielkiego Postu i w okre­sie wielkanocnym, można użyć symbolu chrzcielnego Kościoła Rzymskiego zwanego Składem Apostolskim” (Ordo Missae nr 19). Zaleca się, by w większe uroczystości wyznanie wiary było śpiewane”.

Wskazania (25). „W czasie wyznania wiary wszyscy głęboko się pochylają na słowa: „I za sprawą Ducha Świętego przyjął ciało z Maryi Dziewicy i stał się człowiekiem” względnie „który się począł z Ducha Świętego, narodził się z Maryi Panny”. Klękają zaś na te słowa w uroczystość Zwiastowania i Narodzenia Pańskiego”.

Modlitwa powszechna, czyli modlitwa wiernych (WLM 30-31)

30. „W świetle słowa Bożego, na które zgromadzenie wiernych w pewien sposób odpowiada, zanosi się w modlitwie powszechnej błagania w potrzebach całego Kościoła i miejscowej wspólnoty, za zbawienie świata, za ludzi cierpiących z powodu wszelkich trudności oraz za różne ugrupowania osób.

Diakon albo ktoś z posługujących, albo niektórzy wierni pod przewodnictwem celebransa podają zgromadzeniu krótkie i w duchu mądrej wolności ułożone wezwania błagalne, poprzez które "lud, wykonując swoją funkcję kapłańską, przyczynia się za wszystkimi ludźmi" i tak, dopełniając w sobie owoców przyjęcia słowa Bożego, przechodzi do bardziej godnego sprawowania liturgii eucharystycznej.

31. Celebrans kieruje modlitwą powszechną stojąc przy krześle w miejscu przewodniczenia, intencje zaś wypowiada z ambony. Zgromadzeni wierni uczestniczą w modlitwie w postawie stojącej, wypowiadając lub śpiewając wspólnie wezwanie po każdej z wygłoszonych intencji albo modląc się w ciszy.

Praktyka duszpasterska

Dokumenty Kościoła opisują bardzo szczegółowo przebieg liturgii słowa. Podają również wyjaśnienie znaczenia poszczególnych gestów i czynności oraz modlitw i śpiewów. Chcąc wiernie wypełniać zalecenia Kościoła stawiamy sobie pytania: Czy troszczymy się o wszystkie, niekiedy z pozoru drobne szczegóły celebracji słowa Bożego? Czy posługujący w liturgii rozumieją znaczenie poszczególnych elementów liturgii słowa i czy są one również wyjaśniane wiernym? Nie pomniejszając znaczenia żadnego z konkretnych wskazań Kościoła, chcemy poddać pod wspólną refleksję następujące tematy:

a. Rozpoczęcie liturgii słowa. Po obrzędach wstępnych rozpoczyna się liturgia słowa. Może się ona rozpocząć od razu od pierwszego czytania. Kościół dopuszcza też w tym miejscu możliwość podania krótkiego komentarza lub zachowania krótkiej chwili milczenia. Ponieważ jesteśmy stale zalewani potokiem słów, a brak nam chwil ciszy, dlatego zachęcamy do częstszego wybierania tej drugiej możliwości. Milczenie, nawet gdy trwa krótko, nadaje celebracji szczególny klimat. Może się w sposób istotny przyczynić do uważniejszego słuchania słowa Bożego. Wobec zagrożenia, aby teksty biblijne tylko przeczytać, spełniając w pośpiechu religijny obrzęd, chwile ciszy są szczególnie wskazane. Dlatego są one zalecone zarówno przed jak i po wysłuchaniu słowa Bożego.

b. Znaki towarzyszące proklamacji Ewangelii. W ciągu wieków pojawiło się wiele znaków, które miały na celu nadanie uroczystego charakteru niezwykłej czynności, jaką jest proklamacja Ewangelii. Zachęca się duszpasterzy, aby nie tylko te znaki pielęgnowali, ale także pomagali wiernym coraz lepiej rozumieć ich treść. Chodzi o procesje i okadzenia, o aklamacje i śpiewy, o zajęcie postawy stojącej i zwrócenie się w stronę czytającego, o modlitwy i ucałowanie Ewangeliarza. Szczególną uwagę należy poświęcić tym znakom, które są stosowane w każdej celebracji, również w ciągu tygodnia. Do najbardziej zaniedbanych zdaje się należeć rozumienie aklamacji przed Ewangelią. Jest ona wyznaniem wiary w Chrystusa obecnego w słowie oraz przyjęciem Pana, który przychodzi, by do nas przemówić. Budzenie w wiernych tej wiary i uczenie ich przyjmowania przychodzącego Pana to ważne elementy mistagogii liturgicznej.

c. Gdzie umieścić Ewangeliarz po odczytaniu Ewangelii? Ta święta Księga zawiera słowo i służy jego proklamacji. Gdy słowo zostało przekazane i zamieszkało w sercach zgromadzonych, księgi nie należy eksponować, lecz z szacunkiem umieścić ją w godnym, wcześniej przygotowanym miejscu. Może nim być ambona, jeśli jest odpowiednio duża. Godnym miejscem dla Ewangeliarza jest także, w starszych kościołach, mensa ołtarza znajdująca się przy tabernakulum. Tam, gdzie te rozwiązania nie są możliwe, trzeba przygotować osobny stolik lub osobne miejsce na stoliku, na którym umieszczone są inne pomoce do sprawowania Eucharystii. Nie jest przewidziane umieszczanie w prezbiterium jeszcze jednego pulpitu na Ewangeliarz.

 
Odsłon : 118191